Totalitarisme.

Lezing voor Probus Vivace op 17 april 2019

Waarom kies ik voor dit onderwerp? Het heeft voor mij met de dreiging te maken die uitgaat van het populisme, van mannen als Trump, Poetin, Erdogan, en heel dichtbij Wilders en Baudet, van ons buigen voor het kapitalisme, het bagatelliseren van de opwarming van de aarde, de marktwerking in de zorg en het onderwijs, de discussie over het Marakeshpact.

Hannah Arendt had een vooruitziende blik. Ze waarschuwde al in de 50'er jaren dat we niet opnieuw in de valkuil van het totalitarisme moeten trappen. Ik heb me voorbereid op deze lezing door een tweedaagse bij HOVO over Arendt en totalitarisme en door het lezen van de volgende literatuur: Politiek denker Hannah Arendt van Dirk de Schutter en Remi Peeters, zij maken het gedachtegoed van Arendt toegankelijker, want het is moeilijke materie. Melancholie van de onrust van Joke Hermsen, Homo Deus van Harari, De eeuwige bron van Ayn Rand, de Socrateslezing van Paul Scheffer, Groter denken kleiner doen van Tjeenk Willink.

Ik wil proberen datgene wat ik in de literatuur heb opgepikt en wat raakvlakken heeft met het gedachtegoed van Arendt te verwerken in deze lezing.

Wat is totalitarisme eigenlijk? Bij totalitarisme wordt de heersende ideologie gepropageerd als de enig mogelijke weg naar een betere toekomst. Het is een systeem waarbij de staat bijna volledige controle heeft op alle terreinen van het leven van mensen. Ik kom hierop nog terug.

Eerst iets over Hannah Arendt

Ze werd geboren op 14 oktober 1906 in Hannover en ze overleed op 4 december 1975 in New York.

Ze is een belangrijk politiek filosoof. Vooral bekend om haar analyse van totalitaire samenlevingen en om haar verslag van het Eichmann-proces. Ze was Joods en vluchtte in 1933 uit Duitsland naar Parijs, later naar Amerika. Daar maakt ze in 1951 faam met haar studie naar de wortels van het totalitarisme. Ze betoogt dat Nazisme en Stalinisme, twee aartsvijanden, twee loten aan dezelfde stam zijn.

Arendt waarschuwt voor een maatschappij waarin consumeren en produceren een doel op zich worden en het publieke domein steeds meer uit ons bestaan verdwijnt. Knoop dit maar goed in jullie oren, want dit komt nog vaak terug!

Beroemd is Arendt vanwege het verslag van het Eichmann-proces in 1961 en haar typering 'banaliteit van het kwaad'. Volgens Arendt was Eichmann, die verantwoordelijk was voor het transport van Joden naar concentratiekampen, een bureaucraat die volgzaam zijn taken zonder nadenken uitvoerde. Ze concludeert dat het kwaad eerder banaal is dan monsterlijk.

Ze overlijdt in 1975 aan een hartaanval in haar woonplaats New York.

Opmerkelijk is dat ze als studente een affaire heeft met Heidegger die gecharmeerd is van Hitler en later zelfs lid wordt van de NSDAP. Arendt vlucht voor het nazisme. Ze groeien uit elkaar, maar zoeken later toch weer contact. Vreemd, voor iemand die zo principieel was?

Wat is totalitarisme in de ogen van Hannah Arendt?

Democratie is gestoeld op verschillend mogen zijn. Totalitaire regimes willen dit verschillend zijn juist uitbannen. Pluraliteit, verschillen in denken, moet via geweld, propaganda en het zaaien van angst worden ingeruild voor gelijksoortigheid. Arendt geeft weer hoe communisme en nazisme feitelijk tot hetzelfde leiden. Beiden zijn mechanismen die tot totalitarisme leiden.

Volgens Arendt heeft de Verlichting invloed gehad op het totalitarisme. De Verlichting staat voor rationeel wetenschappelijk denken. Rationaliteit drukt zich uit in handel en industrie We gaan instrumenteel denken. Instrumenteel denken is gericht op efficiency. Economie staat voorop. Morele waarden worden dunner ten opzichte van instrumenteel denken. De mens heeft behoefte aan moraliteit, aan waarden en normen, maar door de secularisatie is moraliteit uit beeld geraakt. Hitler deed een beroep op het instrumenteel denken: wij zullen zorgen voor werk, eten enz. Het nazisme gaf goede leefomstandigheden, maar was gespeend van humanistische waarden en normen. De elite nam op zich de massa te verheffen, maar er ontstaan barsten doordat wat goed is voor het volk omkeert in 'wat goed is voor de partij'. Dit zien we natuurlijk ook terug in het communisme.

Arendt hecht erg aan feiten. Vrijheid van meningsuiting, het vormen van een mening, moeten gebaseerd zijn op feiten.

Vrijheid betekent voor Arendt de mogelijkheid te handelen, deel te nemen aan het publieke leven, mede vorm te geven aan de samenleving. Arendt geeft aan dat de mens de mogelijkheid in zich heeft altijd een nieuw begin te maken. De mens kan steeds opnieuw worden geboren. De eerste geboorte is de fysieke geboorte, die plaatsvindt binnen de schoot van het gezin. Zodra we leren praten, leren we ons onderscheiden van anderen. We worden opnieuw geboren, nu in de wereld, als talige en handelende wezens. In het thuisdomein handelt het vooral om de vervulling van levensbehoeften. In het openbare domein zijn we onderworpen aan juridische, culturele en politieke wetten en heerst, als het goed is, vrijheid ten opzichte van de natuurwetten, los dus van geslacht, etniciteit, fysieke mogelijkheden, los van alles wát we zijn. Daar kunnen mensen iets nieuws beginnen dat niet noodzakelijkerwijs door de noodzaak van de natuurwetten wordt bepaald, min of meer onafhankelijk van primaire levensbehoeften. De eerste geboorte toont vooral wát we zijn, ons geslacht, religie, etniciteit. De tweede geboorte toont wie we zijn, een telkens veranderende interpretatie van onze identiteit, die wordt bepaald door persoonlijke ontwikkeling en door veranderingen in de wereld. Dit duurt een leven lang. We blijven wezens in wording.

In haar boek over de wortels van het totalitarisme (1951) geeft ze criteria voor totalitaire regimes. Hoe ze ontstaan, hoe ze evolueren van een pre-totalitaire beweging naar een totale heerschappij, hoe ze functioneren en gestructureerd zijn.

Totalitaire regimes brengen een samenleving tot stand die op verlatenheid gegrondvest is. Niemand is meer veilig. Er is geen onderling vertrouwen meer, zelfs niet onder vrienden en binnen gezinnen.

Ik wil nu proberen de criteria die Arendt noemt voor totalitaire regimes te vertalen naar de huidige tijd.

1. Overbodigheid.In, met name de westerse samenleving, is het materiële denken overheersend. Denken in rationele termen maakt van mensen een wat. Ons geslacht, onze religie, afkomst, etniciteit zijn bepalend. We ontlenen nut aan het economisch systeem. Als je niet meer nuttig bent, ben je overbodig. Vluchtelingen worden nutteloos gemaakt, ze mogen niet werken, we laten hen opvangen in kampen. We hebben geen plaats voor hen. 

Een andere vorm van overbodigheid: Door toenemende robotisering kunnen nieuwe vormen van werkloosheid ontstaan. Niet iedereen zal meer nodig zijn voor een betere toekomst. Totalitaire systemen stelden zich voorheen al de vraag: waar moeten we met overbodigen heen?

2. Verlies van individualiteit. Raciale, etnografische en religieuze kenmerken worden belangrijk deel van de identiteit van de Nederlander, de Europeaan, de Westerling. Het Wie maakt steeds meer plaats voor het Wat. Baudet zegt letterlijk dat hij een zuiver 'blank' Europa wil.

3. Instrumenteel denken verdringt het betekenis verlenende denken. Kosten en baten verdringen de menselijke maat. Zijn de grenzen van het marktdenken niet bereikt?Bijvoorbeeld het effectiviteitsdenken in het onderwijs is voor een deel van kinderen goed, maar zorgt ook voor slachtoffers.

De bureaucratie in de gezondheidszorg is ook een voorbeeld van instrumenteel en financieel denken, in het nut. 'We redden banken en laten ziekenhuizen failliet gaan' zei Paul Scheffer in een column in NRC. Pijn, schoonheid, geluk, ze geven betekenis, maar zijn niet kwantificeerbaar, want zijn individueel bepaald en worden verdrongen door cijfermateriaal. (je pijn uit moeten drukken in een cijfer wat je in ziekenhuizen ziet).

Onze consumptiemaatschappij lijkt een ideologie, met het gevaar dat onze werkelijkheid in een keurslijf wordt geperst. Het hoogste levensdoel is consumeren. We ontlenen status aan consumptie-artikelen. We vergeten dat het middelen zijn voor het goede leven, maar ze zijn doel geworden. Je werk is verheven tot hoogst menselijke activiteit. De consumptiemaatschappij weet geen zorg te dragen voor de wereld, omdat het leidt tot uitputting van bronnen. Bedrijvigheid staat niet in dienst van een duurzame wereld, maar in functie van groei. De waarschuwing van Arendt voor een maatschappij waarin consumeren en produceren een doel op zich worden en het publieke domein steeds meer uit ons bestaan verdwijnt, lijkt inmiddels tot werkelijkheid te zijn geworden.

Bewustwording van de gevaren voor ons milieu, de wereld, kan een eerste aanzet zijn om als mens weer meer te worden dan consument, maar kunnen we nog wel stoppen? Ik probeer met deze lezing in elk geval een steentje bij te dragen!

4. Wantrouwen en het geloof in complotten.De vrije pers is het eerste dat wordt aangevallen door totalitaire leiders. Kijk maar naar Trump en zijn aanval op de pers. Baudet beweerde dat de Europese Unie een cultuurmarxistisch project is dat de vernietiging van de Europese beschaving tot doel heeft. En dan te weten dat de Europese Unie vrede in Europa beoogt! In de NRC werd de bewering van Baudet complotonzin genoemd.

5. Propaganda, ideologie en openlijke leugens. Baudet viel de afspraken over vluchtelingen in Marakesh plotseling aan met het beeld, dat de Afrikanen in massa's naar Nederland zouden komen door dit verdrag. 'We worden kapotgemaakt door mensen die ons zouden moeten beschermen, ondermijnd door universiteiten, journalisten, kunstenaars en bestuurders'. Als dat geen waanbeeld is..

In onze samenleving zien we dat er bij bepaalde groepen wantrouwen is tegen wetenschappelijke feiten. Verzet tegen vaccinatie bijvoorbeeld.

We zien Rutte en zijn zogenaamd niet-bestaande lijntje met Unilever over afschaffing van de dividendbelasting. Trump met zijn Amerika eerst, zijn leugens, onvoorspelbaarheid. Nepnieuws. Elke dag vertelt Trump acht nieuwe leugens volgens de Amerikaanse krant de Washington Post. Vanaf zijn aantreden 5000 leugens! (september 2018).

In Rusland zien we Poetin, in Turkije Erdogan, die in iedereen een Gülenaanhanger ziet.

6. Machtscentralisatie en afschaffing trias politica

De machtige, zogenaamde BRIC-landen, Brazilië, Rusland, India en China, 4 grootmachten, zijn in handen van autoritaire en nationalistische leidersfiguren. (Poetin, Modi van India, XI Jiping van China en Bolsonaro van Brazilië). Zij schenden mensenrechten en verwerpen kritiek van andere landen. In China is president Xi Jiping voor het leven benoemd. Hij heeft de absolute macht over het leger naar zich toegehaald en is in die zin nu absoluut heerser geworden. Trump beïnvloedt ook de rechtspraak

In Nederland is de scheiding van de machten beter gewaarborgd, maar ook hier staat deze onder druk. In toenemende mate vinden er uitzonderingen plaats op het gebruik dat de wetgever zich niet met uitspraken van de rechterlijke macht mag bemoeien. Er is soms weinig respect voor de rechterlijke macht (neprechters) en Dijkhoff gooide een ballonnetje op met de opmerking dat er in achterstandswijken zwaarder gestraft zou moeten worden bij overtredingen zonder te vermelden dat dit indruist tegen onze Grondwet, die je niet zomaar verandert.

7. Indoctrinatie en terreur

In China zit een miljoen Oeigoeren in strafkampen en ondergaan een gedwongen heropvoeding. Het betreft moslims, zoals in Myanmar de verdreven Rohinya.

In Turkije heeft de reactie op de staatsgreep ertoe geleid dat internationaal jacht wordt gemaakt op mogelijk betrokken mensen met een Turks paspoort. Dénk maakt Turks- Nederlandse parlementariërs verdacht als ze niet Turks-nationalistisch denken.

8. Objectieve vijanden aanwijzen en zuiveringen. In Turkije worden grote groepen mensen die op een of andere manier een gevaar voor Erdogan vormen, successievelijk uit het maatschappelijk verkeer verwijderd en in gevangenissen opgesloten. In Myanmar is een islamitische minderheid door de boeddhistische meerderheid zo goed als totaal weggezuiverd. De achtervolgingen van ISIS en Taliban waren gericht op niet-islamieten.

9. Streven naar wereldheerschappij.China is druk bezig zijn machtsterritorium uit te breiden. Zij claimen rechten in Taiwan en Hong Kong en de Zuid-Chinese Zee (tot voor de kust van Vietnam en de Filippijnen). De uitbreiding van de Zijderoute tot in Europa. China spioneert via digitale communicatienetwerken. Erdogan is van mening dat het Ottomaanse rijk in ere moet worden hersteld.

10. Waarheidsproductie.In onze samenleving wordt de onderzoeksjournalistiek afgebroken. Mensen weten op een gegeven moment niet meer wat waar is. Ons hele technologische bestel staat in het teken van de kreet 'alles is mogelijk'. De grenzen van het maakbare verschuiven steeds: de maakbaarheid van het leven, van het lichaam, het eigen zelf, de samenleving, de natuur, de geschiedenis. Er heerst een soort almachtswaan ten opzichte van de feitelijke geschiedenis. Feiten worden gemaakt. Nazi's en bolsjewieken waren meesters in leugenachtigheid. Trump kan er ook wat van. Bekende feiten worden ontkend als ze het gewenste imago zouden kunnen schaden. De pers moet de mond worden gesnoerd. De 'moderne' leugen vervangt de bestaande werkelijkheid door een schijnbeeld en heeft de bedoeling iedereen te bedriegen. Ook zogenaamde democratische regimes hebben het soms moeilijk met de feitelijke waarheid: Nederland en Indonesië, Turkije en de Armeense genocide, Amerika en Vietnam en Irak. 

De Democratie in gevaar

Het is duidelijk: Een democratie kan onderuit gaan door leugens, tolerantie of zelfs aanmoediging van geweld ondermijnt democratie. Baudet die media en onderwijs wil zuiveren van linkse activisten. (de oprichting van een meldpunt, een kliksysteem vgl. de Stasi en de Gestapo!)

Er is een groep mensen die zich overbodig voelt, die onzeker wordt. Gevoelens van onveiligheid kunnen zich tegen de democratie keren. Vrijheid kan in diskrediet raken. Globalisering en liberalisering roepen tegenbewegingen op, zoals terugkeer naar de identiteit van het eigene. Mensen willen dat de grenzen dichtgaan, dat mensenrechten wijken voor nationalistische burgerrechten. Een samenleving moet zich realiseren dat mensen angstig kunnen zijn. Populistische partijen voeden die angst vaak. Die partijen komen in veel Europese landen voor en weten elkaar te vinden. Gevoelens van overbodigheid, niet nuttig zijn, zijn gevaarlijk. Zij kunnen leiden tot radicaal en raciaal denken.

Arendt uit herhaaldelijk haar vrees voor de blijvende aantrekkelijkheid van een totalitair regime. Het kan een snelle oplossing bieden voor overbevolking, voor economisch overbodigen, voor sociaal ontwortelde massa's. Bepaalde praktijken die tot onze wereld zijn gaan behoren dragen stempels van het totalitaire.

Vraagtekens bij ons huidige marktdenken, waar Arendt ook voor waarschuwde

Joke Hermsen (1961) is filosoof, auteur van diverse romans en essaybundels. Zij verwijst in haar 'Melancholie van de onrust' naar Arendt. Ze zegt: we hebben in het westen nog nooit zoveel welvaart gekend en toch heerst er onrust, ontevredenheid, volgens haar gemotiveerd door angst. Die angst gaat vaak over mogelijke verliezen, groeiende economische onzekerheden, de dreiging van een klimaatcrisis, migratie, terroristische aanslagen, onbestemde gevoelens van vervreemding en ontworteling. De keerzijde van deze angstmedaille is vaak haat. Vreemdelingenhaat en angst!

Hermsen wijst ook op de gevaren van ons kapitalistisch systeem. In de kapitalistische samenleving wordt het individu zelf verantwoordelijk geacht voor zijn welzijn en geluk. Andere waarden zoals betrokkenheid, solidariteit, gemeenschapszin, brokkelen af omdat ze irrelevant zijn voor de markt. Een constante jacht op welvaart en succes leidt tot uitputting van het ik. Daarmee bedoelt ze een morele leegte, eenzaamheid en vervreemding.

Ras, religie of sekse worden bepalend voor de identiteit. We verworden tot een wat zou Arend zeggen. Dit leidt tot conflicten, raciaal en etnisch en tot vervolging van minderheden. Een democratische samenleving moet volgens Hermsen door middel van goed onderwijs en een bloeiende politieke en kunstzinnige cultuur iedereen de kans geven mens te zijn, als individu en als lid van een gemeenschap. Gebeurt dit te weinig dan blijft alleen identiteit over als houvast. Alleen het Wat! Mensen sluiten anderen buiten of ervaren anderen als bedreigend.

Een democratische samenleving leeft bij de gratie van deelname van alle groepen van een bevolking aan debatten van waardebepaling, toekomstvisie, morele normering. Conflicterende meningen zijn onontbeerlijk voor het democratisch gehalte van een samenleving. Dit vereist de bereidheid naar elkaar te luisteren. Ik dacht aan de Zwarte Pieten-escalatie: mensen kwamen tegenover elkaar te staan en onze beleidsmakers durven daar niet echt uitspraken over te doen. Hermsen zegt dat iedere verdoezeling van tegenstellingen door 'op patriottische wijze' de rijen te sluiten antidemocratisch is.

Als mensen niet mee kunnen doen keren ze zich af. In Nederland zien we lager opgeleiden en mensen met een niet-westerse achtergrond nauwelijks gerepresenteerd in politiek, in besturen. Ze keren de politiek de rug toe, koesteren wrok. In plaats van de onrust te bezweren appelleren sommige politici aan die gevoelens van frustratie door angst en tweespalt te zaaien.

Mens worden en de samenleving menselijk houden betekent streven naar een wereld die dank zij goed onderwijs, bloeiende politieke debatten en een rijke veelzijdige cultuur gestalte kan krijgen. We moeten ons weer leren verwonderen bepleit Joke Hermsen. Mens in wording te zijn zoals Arendt zegt.

Tjeenk Willink

Tjeenk Willink zet eveneens vraagtekens bij ons marktdenken. Hij was voorzitter van de Eerste Kamer en vicepresident van de Raad van State. Hij spreekt in zijn oproep 'Groter denken kleiner doen' zijn zorg uit over onze democratische rechtsorde. In 1983 zijn sociale grondrechten met algemene instemming in onze grondwet opgenomen. Als kernverantwoordelijkheid voor de overheid zijn o.a. genoemd: werkgelegenheid en medezeggenschap, bestaanszekerheid en spreiding van welvaart, bescherming van het leefmilieu, volksgezondheid, voldoende woongelegenheid, onderwijs en ontplooiing. Maar de politieke aandacht voor deze verantwoordelijkheden lijkt er niet meer te zijn. Ook hij constateert dat het denken in winst en verlies en concurrentie onze democratie bedreigt.

Concurreren en consumeren gaan moeilijk samen met samenwerking en solidariteit. In een vertegenwoordigende democratie als de onze is open debat belangrijk, maar door de afspraken in het regeerakkoord staat de uitkomst meestal al vast.

Onafhankelijke journalistiek zou opnieuw gewaardeerd moeten worden. Die kun je niet aan de markt overlaten, maar dat gebeurt wel. Oplagen, advertenties, inkomsten, kijkcijfers en luisterdichtheid spelen een grote rol.

Universiteiten zijn ondernemingen geworden op een markt van onderwijs en onderzoek. Studierichtingen en onderzoek waarnaar onvoldoende economische vraag is worden afgebouwd. Onlangs nog de studie Nederlands op de VU. In de zorg is de afhankelijkheid van beleidsbepalers en financiers zwaarder gaan wegen dan professionaliteit en maatwerk.

De markt heeft een groot deel van de publieke ruimte ingenomen. Publieke diensten zijn geprivatiseerd. De burger wordt geconfronteerd met een overheid die er niet meer voor zorgt dat de sterkste schouders de zwaarste lasten kunnen dragen, die beschikt over een deskundig ambtelijk apparaat. Een overheid die de ruimtelijke ontwikkelingen in de hand heeft. Die zorgt voor een evenwichtige verdeling van inkomens, maar ook van vermogens en aan dat laatste schort het steeds meer.

De kiezersmarkt is beweeglijk, waardoor politici zich gedwongen voelen zich als politieke ondernemers op te stellen. U vraagt, wij draaien. Ze zeggen niet meer waar ze voor staan, maar praten de kiezer naar de mond. We moeten deze ongemakkelijke feiten onder ogen durven zien. Positie durven kiezen. Het debat aangaan. Onze democratie niet nog meer in de waagschaal stellen. Dat is de oproep van Tjeenk Willink. Dat debat aangaan gebeurt nauwelijks. Baudet kan het hebben over 'de ondergang van het avondland, het verval van de westerse beschaving' en een pleidooi houden voor raszuiverheid zonder dat dit hard weersproken wordt.

Yuval Harari

Ook Harari waarschuwt in zijn boek Homo Deus. Harari doceert geschiedenis aan de Universiteit van Jeruzalem. Zijn kleine geschiedenis van de mensheid, Sapiens, is een groot succes. In Homo Deus noemt Harari Arendt niet, maar hij lijkt zich wel op haar gedachtegoed te baseren. Harari zegt: God is dood. De mens beheerst de aarde. Maar wat gebeurt er als de mens zelf maakbaar wordt? Als homo sapiens verandert in homo deus?

Harari ziet in ons economisch systeem gevaar. Een economie die gebaseerd is op eeuwige groei heeft eindeloos nieuwe projecten nodig, zoals de zoektocht naar onsterfelijkheid en geluk, de maakbaarheid van de mens. Het moderne leven is gebaseerd op het rotsvaste vertrouwen dat economische groei essentieel is. Zowel hindoes, moslims, Japanse nationalisten en Chinese communisten, en de westerse samenleving niet te vergeten, zetten in op economische groei, de nieuwe religie. Het credo: de jacht naar meer spullen spoort individuen, bedrijven, regeringen aan tot het veronachtzamen van alles wat economische groei kan remmen. Sociale gelijkheid bolt achteruit, ons ecologisch systeem gaat naar de knoppen. Het kapitalisme heeft veel goeds gebracht, maar groei kan niet eeuwig doorgaan als de grondstoffen opraken en milieuschade dodelijk is.

Onze wereld wordt gedomineerd door het liberalisme. Consumeren en produceren zijn een doel geworden. We hebben niet veel gedaan met de waarschuwing van Arendt.

Harari belicht een ander aspect waar Arendt, Hermsen en Tjeenk Willink het niet over hebben, namelijk de invloed van de biowetenschappen.

Het idee dat mensen een vrije wil hebben strookt niet met de laatste bevindingen van de biowetenschappen. Wetenschappers ontdekten dat mensen geen vrije wil hebben, maar genen, hormonen, neuronen, die gehoorzamen aan fysieke en chemische wetten die onze realiteit beheersen. 'Wij zijn ons brein' zei Dick Swaab in 2010 al. We zijn het resultaat van allerlei processen in ons brein. Dat betekent dat mensen gemanipuleerd kunnen worden. Dat het mogelijk is complexe gevoelens als liefde, woede, angst en depressie te creëren of teniet te doen door de juiste plekken in de menselijke hersenen te stimuleren.

Overbodigheid van de mens, het eerste criterium voor totalitarisme van Arendt

Oorlogvoering hoeft niet meer door mensen te gebeuren. Een cyberoorlog kan binnen enkele seconden electriciteitsnetten platleggen, de luchtverkeersleiding in de war sturen, talloze ongelukken veroorzaken in kerncentrales en chemische fabrieken, om maar wat te noemen.

Mensen dreigen ook hun economische waarde te verliezen. Robotisering verdrijft mensen van de arbeidsmarkt, algoritmen, receptuur om problemen stap voor stap op te lossen door ordening van data, analyse daarvan en voorspellingen op basis van die data, kunnen mensen gaan vervangen. Rijkdom, macht wordt dan geconcentreerd in handen van een kleine elite die de almachtige algoritmen bezit.

Het is een somber vooruitzicht dat Harari ons voorschotelt. Hij zegt steeds nadrukkelijk, dat het mogelijkheden zijn, geen voorspellingen.

Hij schetst drie nauw verbonden processen:

1. De wetenschap koerst op een allesomvattend dogma af, dat zegt dat organismen algoritmen zijn en dat het leven dataverwerking is.
2. Intelligentie wordt van de mens weggenomen. (De mensheid staat steeds meer macht af aan externe algoritmen.) 
3. Niet-bewuste, maar hyperintelligente algoritmen zullen ons spoedig misschien wel beter kennen dan we onszelf kennen. 

Deze processen roepen volgens Harari drie grote vragen op waar we ons mee bezig zouden moeten houden:

1. Zijn organismen echt alleen maar algoritmen en is het leven echt alleen maar dataverwerking?
2. Wat is waardevoller: intelligentie of bewustzijn?
3. Wat gebeurt er met de maatschappij, de politiek en het dagelijks leven als niet-bewuste, maar hyperintelligente algoritmen ons beter kennen dan we onszelf kennen?

Harari noemt een kritische analyse van het dataïstische dogma de grootste wetenschappelijke uitdaging maar ook het meest urgente politieke en economische project van de 21e eeuw. Misschien brengt ons dat nieuwe inzichten. Misschien zien we wat over het hoofd als we het leven beschouwen als dataverwerking en besluitvorming. Misschien is er wel iets in het universum dat niet gereduceerd kan worden tot data? En stel dat superieure, niet-bewuste algoritmen de bewuste vormen van intelligentie overtreffen, zou er dan iets verloren gaan? Zo ja, wat dan? Ik heb het antwoord niet.

Ik was blij Robbert Dijkgraaf te horen, die in zijn colleges voor de Universiteit van DWDD de technische ontwikkelingen nuanceert. Het gaat allemaal niet zo snel. Bovendien kan het ook nog eens een positieve wending hebben, bijvoorbeeld op de klimaatcrisis.

Samenvatting

We zien in onze huidige tijd totalitaire tendensen. Overal in de wereld zien we nationalistische ontwikkelingen, terwijl humaniteit boven soevereiniteit zou moeten gaan. Europa kent nog steeds open binnengrenzen, maar die worden bedreigd. De Brexit bijvoorbeeld en de roep om een Nexit. Paul Scheffer zegt: We besteden onze buitengrenzen uit aan autoritaire regimes. (Turkije, Libië, Marokko).

We hebben gezien dat het marktdenken een gevaar vormt voor de democratie. Geld bepaalt het handelen van de politiek en daarmee komt solidariteit en zorgzaamheid op het tweede plan.

Maar er kan nog een nieuwe vorm van totalitarisme ontstaan waardoor de mens overbodig wordt. Een nieuwe elite die de almachtige algoritmen bezit. Ik bedoel de Googles en de Amazons.

Al die constateringen: van Arendt, van Hermsen, van Tjeenk Willink en Harari benauwen me soms. Ik heb jullie deelgenoot willen maken van mijn onrust: de huidige ontwikkelingen met hun totalitaire tendensen, het populisme, het marktdenken, de cyberwereld die we niet meer volgen. Gelukkig zijn er mensen die gevaren zien, vooral van ons economisch systeem, het nuttigheidsdenken, het almaar moeten groeien en een toenemende groep die daarbuiten valt, de overbodigen. En er zijn mensen zijn die verandering willen. Misschien wordt het tijd een nieuw begin te maken?